As the Seljuk Empire period came to a close in the late 15th century, many stone blocks and columns were taken from the ruins at Ephesus, and the Temple of Artemis, to construct the mosque. This is one of the most important examples of mosque architecture from this period. It bears a resemblance to the Umayyad mosque in Damascus which is no great surprise since the plans were based on it. There is a book written by a famous Turkish explorer, Evliya Çelebi. which was published in the 17th century, and which gives very detailed information about the mosque.
After the decline of the Ottoman Empire in the 19th century, the mosque was left in a dilapidated and ruined condition. It was used as a caravanserai for a period, and the mosque itself was changed and altered from its original design somewhat. The Austrian Archaeological Institute, working on nearby Ephesus, showed interest in the site in 1895 when they cleaned the mosque and courtyard, but it would 1934 before the mosque was renovated properly. Subsequent renovations in the 1970’s and in 1988 and 2005, have helped to restore it to its former glory and use as a fully functional place of worship and prayer again. The maintenance and restoration is an ongoing process.
Isa Bey mosque was built on a non-symmetrical plan and has doors on both sides of the mosque. Of particular interest are the domes of the mosque which are decorated in Seljuk tiles which date back to when the mosque was originally completed. The mosque would have had two minarets but earthquakes destroyed them on more than one occassion, the last being in 1842 when the remaining minaret fell down. The broken minaret that you see today is now home to the storks nests.
Inside the courtyard you can see twelve large columns which were brought from the nearby Temple of Artemis. The fountain in the centre of the courtyard offered worshipers a place to perform ablutions before prayer. This was a later addition to the original mosque building. Both Selcuk and Ottoman art and architecture is strongly reflected in this mosque.
The mosque actually has two distinct sections. The western facade of the mosque is decorated in the Konya Seljuk style whilst the other facade is decorated much differently in a later style.
Around the courtyard of the mosque you can see old gravestones. The darker stone is from Seljuk times and the marble ones are from Ottoman times and in the Turkish language. It is important to note that the Ottomans did not have just one language. For example Farsi, which was one of them, was never the language of the Ottoman Court. They would speak Turkish at the Court. However, the Ottomans also understood Farsi and Arabic.
There is plenty of parking around or near the mosque and a host of small souvenir shops with their owners doing the usual charm offensive against tourists as they peddle their wares.
İsa Bey Camii’ni bulmak oldukça kolaydır. Camii, Selçuk’ta Ayasuluk Kalesi ve Aziz Yuhanna Bazilikası’nın eteklerinde yer almaktadır. Günümüzde hâlâ ibadet yeri olarak kullanılan bu cami, Anadolu mimarisinin en görkemli örneklerinden biridir. 1375 yılında, Aydınoğulları Beyliği’nden İsa Bey’in emriyle inşa edilmiştir. Mimarı, Şamlı Ali Dımaşki’dir.
15 yüzyılın sonlarına doğru Selçuklu İmparatorluğu’nun etkisinin azalmasıyla, Efes harabelerinden ve Artemis Tapınağı’ndan çok sayıda taş blok ve sütun bu caminin inşasında kullanılmıştır. Bu cami, dönemin en önemli cami mimarisi örneklerinden biridir. Planı, Şam’daki Emevi Camii’ne benzemektedir ki bu da şaşırtıcı değildir; çünkü cami planı doğrudan bu yapıya dayandırılmıştır.
16 yüzyılda yayımlanan ve ünlü Türk seyyahı Evliya Çelebi tarafından yazılan kitapta, bu cami hakkında oldukça ayrıntılı bilgiler yer almaktadır.
17 yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun gerilemesiyle birlikte cami harap bir hâle gelmiş ve bir dönem kervansaray olarak kullanılmıştır. Cami orijinal planına göre çeşitli değişikliklere uğramıştır. 1895 yılında, Efes’te çalışmalar yürüten Avusturya Arkeoloji Enstitüsü, camiye ilgi göstermiş ve cami ile avluyu temizlemiştir. Ancak cami, ancak 1934 yılında ciddi şekilde restore edilmiştir. 1970’li yıllarda, 1988 ve 2005 yıllarında yapılan restorasyonlarla cami eski ihtişamına kavuşmuş ve tekrar aktif olarak ibadet edilen bir yer hâline gelmiştir. Bakım ve restorasyon çalışmaları halen sürmektedir.
İsa Bey Camii, simetrik olmayan bir plana sahip olup, her iki yanında giriş kapıları vardır. Özellikle dikkat çeken öğelerden biri, Selçuklu çinileriyle süslenmiş kubbeleridir; bu süslemeler caminin ilk inşa edildiği dönemden kalmadır. Caminin iki minaresi olduğu düşünülmektedir ancak depremler nedeniyle bu minareler defalarca yıkılmış, sonuncusu 1842 yılında tamamen çökmüştür. Günümüzde görülen kırık minare, leylek yuvalarına ev sahipliği yapmaktadır.
Avlunun içinde, Artemis Tapınağı’ndan getirildiği bilinen on iki büyük sütun bulunmaktadır. Avlunun ortasındaki şadırvan, ibadetten önce abdest almak için yapılmış sonradan eklenmiş bir yapıdır. Camide, hem Selçuklu hem de Osmanlı sanat ve mimari anlayışı güçlü bir şekilde hissedilmektedir.
Caminin aslında iki ayrı bölümden oluştuğu söylenebilir. Caminin batı cephesi Konya Selçuklu tarzında dekore edilmişken, diğer cephesi daha geç döneme ait farklı bir tarzda süslenmiştir.
Avlunun çevresinde eski mezar taşları da görülebilir. Koyu renkli taşlar Selçuklu dönemine, mermer olanlar ise Osmanlı dönemine aittir ve üzerinde Osmanlı Türkçesiyle yazılmış metinler bulunur. Burada önemli bir not olarak, Osmanlıların tek bir dili olmadığı hatırlanmalıdır. Örneğin Farsça, Osmanlı döneminde bilinse de hiçbir zaman sarayın ana dili olmamıştır. Sarayda konuşulan dil Türkçeydi. Bununla birlikte, Osmanlılar Farsça ve Arapça da anlarlardı.
Camii çevresinde ve yakınlarında bolca otopark bulunmaktadır. Ayrıca çevrede küçük hediyelik eşya dükkânları da vardır. Bu dükkân sahipleri, turistlere ürünlerini satmak için klasik “sempatik” taktiklerle yaklaşırlar.